Yanıklara İlk Yardım

Gerek iş yerlerinde, gerekse evlerde en sık rastlanan kazaların başında yanıklar gelmektedir. Bu nedenle yanıkları iyi tanımak ve özelliğine göre ilk aşamada doğru bir ilk yardım uygulamak son derece önem taşımaktadır.

Yanık: Isı, elektrik, kimyasal madde, sürtünme ya da radyasyon nedeniyle deri üzerinde meydana gelen bir yaralanma çeşididir. Tıbbi olarak da derinin yüksek ısı ile canlılığını yitirmesi olarak tanımlanmaktadır. Isının yüksekliği veya temas süresine bağlı olarak derinin yüzeyel, orta ve derin  tabakaları etkilenebilmektedir.

Derinin yüzeysel ve orta tabakalarında çok sayıda duyu siniri bulunmaktadır. Dış dünya ile temasımızı dengeleyen bu sinirler çok hassastır. Yanık bu sinirleri uyararak ciddi bir acının ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Ortaya çıkardığı hasara göre yanıklar şöyle derecelendirilmektedir:

• Birinci derece yanık deride kızarıklık ve gerginlik hissi ile kendini gösterir.

• İkinci derece yanıkta cildin üst iki katı yanmıştır ve içi su dolu kesecikler mevcuttur. Oldukça ağrılı olan bu durumda ortaya çıkan keseler sağlık personeli tarafından patlatılmalıdır.

• Üçüncü derece yanıklarda ise derinin tamamı yanmıştır ve iyileşmeleri için deri nakli gerekmektedir. Bu yanık tipinde sinirlerde yandığı için ağrı hissedilmemektedir.

Yanık Türleri

Haşlanma: Çocuklardaki yanıkların yaklaşık yüzde 70’i haşlanmaya bağlı ortaya çıkmakta, yaşlı kişilerde de haşlanmaya bağlı yanıklar  görülebilmektedir. En sık sıcak içecek veya sıvıların dökülmesine ya da sıcak banyo suyuna maruz kalınmasına bağlı olarak haşlanma meydana gelmektedir. Haşlanmaya bağlı yanıklar genellikle birinci derece ve yüzeyel ikinci derece yanıklar seklindedir.

Alev yanıkları: Erişkinlerdeki yanıkların yaklaşık yüzde 50’si alev yanıklarına bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Genellikle inhalasyon yanığı ve diğer travmalar ile beraberdir. Alev yanıkları genellikle derin ikinci derece ve üçüncü derece yanıklar seklindedir .

Isı ile oluşan yanıklarda ilk yardım

Haşlanma, alev yanıkları gibi ısı ile oluşan yanıklarda ilk yardım basamakları şöyle sıralanmaktadır.

• Kişi hala yanıyorsa, paniğe engel olunmalı ve koşması engellenmelidir.

• Hasta ya da yaralı ıslak battaniye, çarşaf yada bulunan herhangi bir örtüyle sarılmalı ya da yuvarlanması sağlanarak yanma durdurulmaya çalışılmalıdır.

• Hasta ya da yaralının bilinci yerinde değilse  hava yolu açıklığı ve solunumu  değerlendirilmelidir.

• Yanık çok yaygın değilse yanan bölge en az 20 dakika tazyiksiz ve bol soğuk su altında tutulmalıdır.

• Şişlik oluşabileceğinden saat, yüzük, bilezik vb. takılar çıkarılmalıdır.

• Yanan bölgedeki giysiler çıkarılmalıdır (giysi yanan bölgeye yapışmışsa etrafından kesilerek çıkarılması gerekir).

• Yanan bölge sabunlu su ile dikkatlice temizlenmelidir.

• Su toplayan yerler patlatılmamalıdır.

• Yanan bölgelere (el, ayak gibi) birlikte bandaj yapılmamalıdır.

• Yanık üzeri temiz ve nemli bezle örtülmeli, yanık üzerine hiçbir madde sürülmemelidir.

• Hasta ya da yaralı battaniye vb. ile örtülmelidir.

• Yanan vücut bölgesi geniş ve sağlık kurumu uzaksa, kusma yoksa, bilinci açıksa; sıvı kaybını gidermek amacıyla hasta ya da yaralıya hazırlanan sıvı (1 lt.su+ 1 çay kaşığı karbonat + 1 çay kaşığı tuz), maden suyu vb. İçirilmelidir.

• Tıbbi yardım istenmelidir (112).

Elektrik Yanıkları

Tüm dünyada elektrik çarpmalarına bağlı ölümler gittikçe artmaktadır. En sık 20-40 yaşları arasında görülen bu yanık vakalarının yüzde 90’ının erkek olduğu görülmektedir. Ölümle sonlanan yanık olgularının yüzde 20’si de elektrik yanıklarına bağlı olarak yaşanmaktadır. Elektrik travmaları doğrudan temas, elektrik arkı ve termal hasar olarak 3 şekilde oluşmaktadır. Doğrudan temasla meydana gelen elektrik yaralanmalarında lokalize yüzeysel noktadan girişi olmasına karsın derin dokularda ve iç organlarda geniş yıkım meydana gelmektedir.

Elektrik yanıklarında üç farklı kategori söz konusudur. Düşük voltajlı priz, ütü, kurutma makinesi kordonu ile temas sonucu oluşan elektrik yanıklarında genellikle hayati tehlike yaratacak boyutlarda hasar yoktur. Yüksek voltajlı (>1000 volt) yanıklarda akım vücudu boydan boya kat ederek geçer ve doku hasarı görünenden çok daha yaygındır. Genellikle olay ekstremite ve parmakların kaybı ile sonuçlanmaktadır.

Elektrik yanıklarının üçüncü türünü flaş yanıkları oluşturmaktadır. Yüksek voltajlı kaynaktan gelen akımın bir elektrik arkı oluşturması sonucu meydana gelmektedir. Oluşan elektrik arkı yüzeyel flaş yanıklarına neden olmakla birlikte vücudu boydan boya geçen bir akım mevcut değildir.

Elektrik yanıklarında ilk yardım

• Olabildiğince soğukkanlı ve sakin olunmalıdır.

• Hasta ya da yaralıya dokunmadan önce elektrik akımı kesilmelidir.

• Akımı kesme imkânı yoksa yalıtkan bir maddeyle (tahta, plastik) kişinin elektrikle teması engellenmelidir.

• Hasta ya da yaralının solunum yolu açıklığı ve solunumu değerlendirilmelidir.

• Hasta ya da yaralı kımıldatılmamalıdır.

• Hasar gören vücut bölgesi örtülmelidir.

• Hasta ya da yaralının bilinci açık ve kendini iyi hissediyorsa dahi tıbbi yardım istenmelidir.

Kimyasal Yanıklar

Hayatın her anında kimyasal yanıklarla karşılaşılabilmektedir. Bazı kimyasallar evde gündelik hayatta kullanılmakla birlikte yaralanmalar daha çok endüstride gerçekleşmektedir. Kimyasal yanıklar tüm yanıkların yüzde 3-6’sını oluşturmakla birlikte yanığa bağlı ölümlerin yüzde14-30’unun kimyasal yanıklara bağlı olduğu görülmektedir.

Etki mekanizması, termal yanıklara benzese de termal yanıkta kısa sürede yüksek ısıya maruz kalınırken, kimyasal yanıkta daha uzun süre temas söz konusudur. Hasar, kimyasal maddenin dokuya teması sırasında oluşturduğu etkiye bağlı olarak değişir.

Kimyasal madde yanıklarının en önemli özelliklerinden biriside, lokal etki ile birlikte akciğer ve deri yoluyla alındığı için sistemik kimyasal yanıktan sonra yanık alanındaki hasarın boyutu hemen belli olmaz. Yanıktan sonraki birkaç gün deri sağlam gözükebilir.

Kimyasal yanıklarda ilk yardım

• Yanan bölgedeki giysiler çıkarılarak, kimyasal maddenin deriyle teması kesilmeli.

• Yanan bölge bol, tazyiksiz akan suyla, en az 20-25 dakika yıkanmalıdır.

• Hasta ya da yaralı battaniye vb. ile örtülmelidir.

• Tıbbi yardım istenmelidir. ( 112 ).

Radyasyon Yanıkları

Radyasyon yanıklarının şiddeti radyoaktif ısının miktarına, alınma süresine ve alınma hızına göre değişmektedir. Bir dozun bir defada ve ani olarak alınması öldürücü sonuçlara neden olabilmektedir. Vücutta radyasyona en duyarlı dokular lenf hücreleri, hematopoetik hücreler, intestinal epitel, üreme organları, mesane epiteli ve yemek borusu epitelidir. Radyasyon dozu yüksek ise yasayan hücre aniden ölür. Öldürücü olmayan dozlarda organlarda çeşitli derecelerde fonksiyon bozuklukları gelişmektedir.

Evde Oluşabilecek Yanıklara Karşı Alınabilecek Önlemler

Evde oluşabilecek yanık kazalarında çoğunlukla yaralanan çocuklardır. Bu nedenle çaydanlık, sıcak tencere gibi mutfak gereçlerinin ocağın arka bölümlerinde tutulması gerekmektedir. Sobalı evlerde küçük çocuk varsa  soba etrafı korumaya alınmalı soba üstünde de çocukların çekebileceği çaydanlık, tencere gibi malzemeler bırakılmamalı. Elektrik prizleri duvarın alt bölümünde ise kapaklı tercih edilmelidir.

Kaynak: Türk Yoğun Bakım Dergisi