İş Ekipmanlarında Bakım Ve Periyodik Kontrol Süreçlerinin Önemi

İş Ekipmanlarında Bakım Ve Periyodik Kontrol Süreçlerinin Önemi

İş süreçlerinin devamının sağlanmasında hiç şüphe yok ki iş ekipmanları çalışanların vazgeçilmez yardımcılarıdır. Ancak konu iş güvenliği ve iş sağlığı olduğunda ekipmanların doğru çalışması son derece önem taşımaktadır. Bunu sağlamanın yolu da elbette düzenli yapılacak kontrollerden geçmektedir. Biz de bu sebeple çalışma hayatı içerisinde ekipmanların bakım ve periyodik kontrol süreçleriyle ilgili bilgileri tazelemek istedik...

Bakım ve periyodik kontroller iş makinesi ve ekipmanların güvenli çalışabilmesi için yüksek önem taşımaktadır. Zira bakımı ve periyodik kontrolü yapılan ekipmanın arıza yapma veya iş kazasına sebep olma ihtimali çok daha düşüktür. Yasal mevzuatlar gereği yapılması gereken bu bakım ve kontroller işyerimizin sağlık ve güvenlik açısından risksiz bir yer olmasını sağlayacaktır. Güvenli bir işyeri de çalışanların işe bağlılığını yükselterek keyifli bir çalışma ortamı yaratacaktır.

Bakım Nedir?

Öncelikle bakım ve periyodik kontrolleri tanım olarak incelemek gerekirse: Bir işletmedeki makinaların, kaldırma ve iletme ekipmanlarının, soğutma ve ısıtma sistemlerinin, bantların kısacası kurulu düzenin çalışmasını aralıksız olarak sürdürebilmesi için yapılan boyama, tadilat, düzeltme gibi işlemlerin tamamı “bakım” olarak tanımlanmaktadır. Bakım yöntemleri, plansız ve planlı bakım olarak iki ana grupta toplanır.

1- Plansız Bakım

Plansız bakım: Bir işletmede ancak arıza çıktıkça bakım ve onarım yapılmasıdır. Bu yaklaşım nedeniyle onarım sırasında üretim kaybı fazla olur. Bu yöntemde ortaya çıkan arızalar zamanla diğer makine ya da araçlara da zarar verebilir. Tadilat için gerekli personelin tesiste olmaması, gerekli yedek parçaların bulunmaması gibi durumlar nedeniyle de üretim ve iş uzun süreli aksayabilmektedir.

Plansız bakım, sahip olduğu dezavantajlar nedeniyle, planlı bakım yöntemlerini kullanmayı zorunlu bir hale getirmiştir.

2- Planlı Bakım

Planlı bakım: Periyodik bakım (koruyucu bakım), kestirimci bakım (uyarıcı bakım) ve proaktif bakım (önleyici bakım) olarak üç grupta incelenir. Bunların ayrıntıları ise şöyledir...

a- Periyodik Bakım (Koruyucu Bakım)

Bu bakım yönteminde, önceden belirlenen bir zaman periyodunda makine parçalarının bakım ve onarımları yapılmaktadır. Düzenli olarak makine üzerindeki bütün donanımlar gözden geçirilmekte ve tespit edilen arızalar giderilmektedir. Periyodik bakım yönteminde arızanın çıkması beklenmez. Daha önceden periyodik 

olarak yapılan bakımlar neticesinde olası arızaların önüne geçilir. Sistemin ne zaman bakıma alınacağı, bu sistemi kuran firmanın vereceği bilgiler doğrultusunda önceden planlanır. Böylelikle, arıza çıkma ihtimali büyük ölçüde azalır. Tesis bakımı en iyi şekilde planlı bakım programı ile gerçekleştirilir.
Bakım programı günlük, haftalık, aylık, üç aylık, altı aylık ve yıllık kontrol çizelgelerinden oluşur. Bu çizelgeler tesis mühendisi tarafından hazırlanır ve muhafaza edilir. Ancak ekipman bakımı, bakım teknisyenleri tarafından yapılır.

b- Kestirimci Bakım (Uyarıcı Bakım)

En yüksek verimi almak ve bakımdan kaynaklanan üretim kayıplarını en aza indirmek için kullanılan yöntemdir. Bu uygulamada bakım maliyetlerinde çok önemli azalmalar sağlanabilmektedir. Kestirimci bakımdaki amaç, sistemdeki araçları durdurmadan durumları hakkında veriler almak ve bu verilerin zaman içerisindeki değişimini incelemektir.

Kestirimci bakımda, işletmelerdeki makinalar belli noktalardan izlemeye alınır. Bunun için, bir takım ölçüm cihazları kullanılır. Belli bir zaman aralığında alınan ölçüm sonuçları değerlendirilir, sistemde oluşabilecek arızalar önceden tespit edilerek gerekli işlemler yapılır.

c- Proaktif Bakım (Önleyici Bakım)

Son yıllarda kullanılmaya başlayan yeni bir bakım yöntemidir. Proaktif bakımda amaç, makinaların arızalarını ortaya çıkarmak değil, başlangıçta arızanın ortaya çıkmasını önlemektir. Burada tasarımda, yağlama sistemlerinde ve işletme şartlarında yapılacak değişiklikler ile arıza sebepleri ortadan kaldırılabilir. Önleyici bakım, arızanın engellenmesi için tasarım ve mühendislik hizmetlerine yönelik yoğun bir ARGE faaliyetinin yapılmasını gerektirmektedir. Bu gibi sebeplerden dolayı yöntemin kullanımı küçük ölçekli işletmelerde kısıtlı olmaktadır. Ancak ARGE bölümünün bulunduğu büyük ölçekli işletmelerde daha yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Ekipmanın arızası gerçekleşmeden önce, parçaları değiştirmek veya ekipmanı değiştirmek mümkündür.

Bakımların Faydaları

Periyodik zamanlarla yapılan bakımlar işletmeler için hayati öneme sahip olmakla birlikte sağladığı başlıca avantajları ise şöyle sıralamak mümkün.

  • Şirket ekipmanlarının uzun ömürlü olmasını sağlar. • Şirketin verimli ve karlı bir şekilde çalışmasına yardımcı olur.
  • Ekipman arızasından kaynaklanan daha az planlanmayan arıza süresi yaratılmış olur.
  • Daha az gereksiz bakım ve denetimlere ihtiyaç duyulmasını sağlar.
  • Ekipman arızası veya sızıntıları nedeniyle daha düşük risk oluşturulmuş olur.
  • Günlük operasyonlarda daha az hatanın yaşanmasına yardımcı olur.
  • Geliştirilmiş ekipman güvenilirliği yaratılır.
  • Metal yorgunluğunun önüne geçilebilir.
  • Ekipmanın ömrünü uzatır.
  • Hızlı bir şekilde düzeltilmesi gereken beklenmedik ekipman arızasından kaynaklanan pahalı onarımların daha az yaşanmasını sağlar.
  • Yaralanmaları azaltmaya yardımcı olur. 
  • Varlık arızası ve arızaları minimize edilebilir.
  • Azalan duruş süreleri sağlanır.
  • Emniyet oluşturulur.
  • Uzun süreli varlıklar için üretken ömür sağlanır.

Periyodik Kontrol (Periyodik Muayene)

1. Periyodik Kontrol Nedir?

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nde tanımlanmıştır.
İş ekipmanlarının üreticinin belirlediği sürelere uygun olarak ya da bu yönetmelikte öngörülen asgari aralıklarda ve belirtilen yöntemlere uygun olarak, yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi periyodik kontrol olarak tanımlanmaktadır.
Periyodik kontrol neticesinde ekipmanın kullanıma uygun veya sakıncalı olduğuna dair rapor düzenlenir.

2. Kimler Periyodik Kontrol Yapabilir?

Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nca yetkilendirilmiş ve “Ekipnet” numarası almış ilgili branşlardan mühendis, tekniker ve yüksek teknikerler periyodik kontrol yapmaya yetkilidir. Ekipnet kaydı olmayan kişiler tarafından yapılmış periyodik muayeneler ve düzenlenmiş olan muayene formları geçersiz sayılmaktadır.
İşveren, muayeneyi yapan kişinin Ekipnet numarasını sorgulamakla yükümlüdür.

3. Raporlama

Periyodik kontrolleri yapmaya yetkili kişiler tarafından yapılacak kontroller sonucunda periyodik kontrol raporu düzenlenir. Düzenlenen belgeler, iş ekipmanı kullanıldığı sürece saklanır.

İş ekipmanının periyodik kontrolü sonucunda düzenlenecek raporda aşağıdaki bölümler bulunur:

Genel bilgiler: Bu bölümde işyerinin adı, adresi, iletişim bilgileri (telefon, faks, elektronik posta adresi, internet sitesi ve benzeri), periyodik kontrol tarihi, normal şartlarda yapılması gereken bir sonraki periyodik kontrol tarihi ve gerekli görülen diğer bilgilere yer verilir.

İş ekipmanına ait teknik özellikler: Raporun bu bölümünde periyodik kontrole tabi tutulacak iş ekipmanının adı, markası, modeli, imal yılı, ekipmanın seri numarası, konumu, kullanım amacı ile gerek görülen teknik özellikler ve diğer bilgilere yer verilir.

Periyodik kontrol metodu: İlgili standart numarası ve adı, periyodik kontrol esnasında kullanılan ekipmanların özellikleri ve diğer bilgiler belirtilir.

Tespit ve değerlendirme: Raporun bu bölümünde İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III madde 1.7.3’te belirlenen kurallar ve yapılan periyodik kontrolden elde edilen değerlerin, yine EK-III madde 1.7.2’de yer verilen iş ekipmanının teknik özelliklerini karşılayıp karşılamadığı hususu ile ilgili standart ve teknik literatürde yer alan sınır değerlere uygun olup olmadığı kıyaslanarak değerlendirilir. Periyodik kontrolde uygulanan test ve diğer işlemlere ilişkin bilgilere yer verilir.

Test, deney ve muayene: İş ekipmanının periyodik kontrolü esnasında yapılan test deney ve muayene (hidrostatik test, statik test, dinamik test, tahribatsız muayene yöntemleri ve benzeri) sonuçları belirtilir.

İkaz ve öneriler: Yapılan periyodik kontrol sonucunda iş sağlığı ve güvenliği yönünden uygun bulunmayan hususların belirlenmesi halinde, bunların nasıl uygun hale getirileceğine ilişkin öneriler ile bu hususlar giderilmeden iş ekipmanının kullanımının güvenli olmayacağı belirtilir.

Sonuç ve kanaat: Raporun bu bölümünde periyodik kontrole tabi tutulan iş ekipmanının varsa tespit edilen ve giderilen noksanlıkları açıklanarak, bir sonraki periyodik kontrole kadar geçecek süre içerisinde görevini güvenli bir şekilde yapıp yapamayacağı açıkça belirtilir.

Onay: Bu bölümde periyodik kontrolleri yapmaya yetkili kişinin/kişilerin kimlik bilgileri, mesleği, diploma tarihi ve numarasına ilişkin bilgiler, Bakanlık kayıt numarası ile raporun kaç nüsha olarak düzenlendiği belirtilerek, imza altına alınır. Yukarıdaki bilgilerin veya yetkili kişinin imzasının bulunmadığı raporlar geçersizdir.

Sonuç Olarak...

Görüldüğü üzere bakım ve periyodik kontroller için alanlarında uzman ve yetkin kişiler ile çalışılması gerekmektedir. İşin prosedür ve kayıt kısmı da oldukça önemlidir. Düzgün yapılan bakım ve kontroller sayesinde makinelerde istemsiz durmalar yaşanmayacak, kayıp zaman engellenerek üretim ve verimlilik artacaktır. En önemlisi de ekipmanların tüm emniyet tertibatları aktif olacak ve güvenli şekilde çalışacak olup kazalara karışma ihtimali minimuma indirilmiş olacaktır.

İş kazalarının engellendiği işletmede duruş sebepli maliyetler, kaza maliyetleri, ilkyardım ve tedavi giderleri, mahkeme masrafları olmayacak, şirket için olası mali giderler büyük oranda engellenecektir.

Kaynaklar: 6331 Sayılı İș sağlığı ve Güvenliği Kanunu - İș Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Șartları Yönetmeliği - Makine Emniyeti Yönetmeliği