Covıd-19 Hastalığında Aşılama

Covıd-19 Hastalığında Aşılama

Virüsün yapısının ve hastalığın patogenezinin daha iyi anlaşılması ile birlikte giderek daha çok sayıda ilaç ve aşı üzerinde çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ancak bugün için henüz etkinliği kesin kanıtlanmış bir tedavi yöntemi mevcut değildir.

Dünya genelinde, pandeminin erken zamanlarında bazı şirketler ve kuruluşlar aşı çalışmalarına başlamıştır. Pandeminin erken döneminde aşı çalışmalarına başlayan ve faz III çalışmaları devam eden ve acil kullanım onayı almış aşılar bulunmaktadır. Tüm dünyada Covid-19 pandemisine karşın aşılama çalışmaları devam etmektedir. 

Aşı Nedir?

Bir enfeksiyona karşı bağışıklık sağlamak için hazırlanmış, vücuda çeşitli yollarla verilen biyolojik ürünlere aşı denir. Aşı, insanları hastalıklardan ve hastalıkların neden olduğu sonuçlardan koruyabilmek için sağlam ve risk altındaki kişilere uygulanır. Vücut bu şekli ile kendisine zarar vermeyen mikrop ya da toksinleri tanır ve onlara karşı bir savunma geliştirir. Böylece vücut virüs ile karşılaştığında önceden geliştirdiği savunma sistemini kullanarak virüse karşı savaşır ve kişi hastalığa yakalanmaz. Bu kişi artık o hastalığa karşı bağışıktır. Oluşan bağışıklama genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır. Dünya Sağlık Örgütü Şubat 2021 tarihli tarihli güncellenen verilerine göre, hali hazırda 181 preklinik ve 70 klinik araştırma aşamasında bulunan aşı çalışması mevcuttur.

Aşı Geliştirme Safhaları

1. Preklinik (Faz 0) Çalışmalar

Aşılarda kullanılacak antijen ve suşların uluslararası standartlara uygun üretilmesi, aşı formülasyonlarının hazırlanması, in vitro deneyler ve in vivo hayvan deneylerinin yapılmasını kapsayan çalışmalardır. Geliştirilen aşı adayları, deney hayvanlarında veya insanlarda mikrodozlar halinde uygulanmak suretiyle etkene (antijene) verilen immün yanıt araştırılır.

2. Klinik Araştırma Fazları

Faz I: Az sayıda gönüllüde uygulanan farklı dozlarda aşı sonrası antikor yanıtına bakılır. Bu fazda doğru dozu belirlemek amaçlanır ve güvenlilik araştırılır. Faz I’i başarıyla tamamlayan aşının, faz II çalışmalarına geçilir.

Faz II: Bu aşamaya yüzlerce gönüllü katılır. Gönüllüler yan etkiler açısından yakından izlenir. Aşının bağışıklık yanıtı oluşturma düzeyi ve güvenliliği konusunda daha fazla veri elde edilir. Faz II’yi başarıyla tamamlayan aşının faz III çalışmalarına geçilir.

Faz III: Bu aşamada binlerce gönüllü yer alır. Faz III aşamasında çalışmaya katılan gönüllüler iki gruba ayrılır. Bir gruba aşı verilirken diğer gruba içeriğinde aşı bulunmayan çözelti enjekte (plasebo) edilir. Aşı uygulayan ve uygulanan kişilere hangi grupta olduğu bilgisi verilmez. Plasebo kullanılması, aşının etkinliği konusunda karşılaştırma yapılabilmesine olanak sağlar. Aşı ve plasebo verilen gruplardan elde edilen sonuçlar, aşının etkinliği ve güvenliliği açısından karşılaştırılır. Bu fazda etkinliğin kanıtlanması ve yan etkilerin izlenmesi esastır. Faz III’te binlerce gönüllüden elde edilen veriler değerlendirilerek toplumda kullanım kararı ve ruhsat verilir.

Faz IV: Bu aşamada ruhsat almış aşının toplumda uygulanmaya başlanması sonrasında aşıyla ilgili güvenlilik ve etkililik bilgileri ile uzun dönem etki sonuçları toplanmaya devam edilir.

Üretim Teknolojilerine Göre Covid-19 Aşılarının Sınıflandırılması

1. İnaktif Aşılar

Gelenekselleşmiş yöntemlerle üretilir. Hastalığa neden olmayan ancak bağışıklık yanıtı oluşturan etkisizleştirilmiş virüs içeren aşılardır. Uzun yıllar bu üretim tekniği kullanıldığı için uzun dönem etkileri konusunda diğer aşılara kıyasla daha net konuşulabilir. Öldürülmüş virüs ihtiva etmelerinden dolayı ilk aşamada daha güvenli olduğu kabul edilir. 2- 8°C’de saklanabilir. Üretimi diğerlerine göre daha zor ve yavaştır. Türkiye’de de faz III çalışması yapılan ve ara değerlendirme sonuçlarına göre aşının etkinliği %91,25 olarak tespit edilen Sinovac aşısı bu gruba girmektedir. Sinovac aşısının Türkiye, Brezilya ve Endonezya’da 18-59 yaş grubunda yapılan faz III çalışmlarının ara dönem raporlarında aşının etkinliği %50-90.0 arasında saptanmıştır.

2. Viral Vektör (Adenovirüs) Aşıları

Grip benzeri hastalık yapan bir virüsün (adenovirüs) genetik müdahale sonrası Koronavirüs proteini ile desteklenerek insanda bağışıklık oluşturması amaçlanır. Aşıların içindeki mikroorganizmalar canlı olmakla birlikte, güçsüzleştirildiklerinden dolayı insanlarda hastalık yapamazlar. Avantajı 2-8°C arasında, yani rutin olarak kullanılan aşı dolaplarında saklanabilmeleridir. Yeni aşı geliştirme teknolojilerindendir. Sputnik-V ve Oxford/AstraZeneca aşıları bu sınıfa girmektedir. Oxford/AstraZeneca aşısının 18-59 yaş aralığında yapılan çalışmalarında etkinliğinin, antikor üretiminin %59.3 - 90.0 arasında saptandığı farklı çalışmalarda bildirilmiştir.

3. Mesajcı RNA (mRNA) Aşıları

Mesajcı RNA (mRNA), vücudumuzda doğal olarak üretilen protein sentezinde rol alan bir genetik materyaldir. Laboratuvarda yapay olarak üretilen mRNA’lar tıpkı kendi mRNA’larımız gibi çalışarak virüse karşı bizi uyarmayı amaçlamaktadır. Bu moleküller daha sonra kendi moleküllerimiz gibi yıkılarak vücuttan atılırlar. Bu aşılar 25 yıldır kanser dâhil pek çok hastalığın tedavisine yönelik olarak kişiye özel immünoterapi yöntemleriyle çalışılan teknolojiye benzer şekilde üretilen aşılardır. Biontech/Pfizer, Moderna aşıları bu sınıfa girmektedir. Yapılan çalışmalarda Biontech/Pfizer aşının antikor üretiminin %95.6 ve Moderna aşısının ise %94.5 olduğu bildirilmiştir. Bu aşıların en büyük dezavantajı muhafaza koşullarının zor olması (Biontech/Pfizer aşısının -70°C’de, Moderna aşısının -20°C’de saklanabiliyor). Ülkemizde halen her üç aşı teknolojisi ile 16 aşı çalışması devam etmektedir. Tüm aşı çalışmaları preklinik safhadadır sadece Erciyes Üniversitesi’nde yürütülmekte olan aşı çalışması faz I aşamasında devam etmektedir.

Ülkemizde COVID-19 Aşısı Ulusal Uygulama Stratejisi
COVID-19 pandemisine karşı planlanan müdahalelerden biri de kitlesel Covid-19 aşılamasıdır. Ülkemizde 14 Ocak 2021 tarihi itibariyle Çin’den temin edilen Sinovac aşısı, 18 yaş ve üstü kişilere dört hafta ara ile birer doz olmak üzere toplam iki doz olarak uygulanmaktadır. Şuana kadar 7.840,742 kişiye birinci doz, 2.793,409 kişiye de ikinci doz olmak üzere toplam 10.634,151 aşı uygulanmıştır.* Hastalığa maruz kalma, hastalığı ağır geçirme ve bulaştırma riskleri ile hastalığın toplumsal yaşamın işleyişi üzerindeki olumsuz etkisi değerlendirilerek COVID-19 aşısı uygulanacak gruplar belirlenmiş olup bu gruplara sırasıyla uygulanacaktır.

* Sağlık Bakanlığı’nın 11/03 /2021 itibarı ile güncel verilerine göre.

Aşı Uygulanacak Grup Sıralaması

1. Aşama

A. Sağlık Çalışanları
B. Yaşlı, Engelli, Koruma Evleri gibi Yerlerde Kalanlar ve Çalışanlar
C. >65 Yaş Bireyler
C1: >90 Yaş
C2: 85-89 Yaş
C3: 80-84 Yaş
C4: 75-79 Yaş
C5: 70-74 Yaş
C6:65-69 Yaş

2. Aşama

A. Öncelikli Sektörler

A1: Milli Savunma Bak.
A2: İçişleri Bak.
A3: Kritik Görevlerdeki Kişiler
A4: Zabıta, Özel Güvenlik
A5: Adalet Bak.

3. Aşama

A. Kronik Hastalığı Olan Kişiler

A1: 40-49 Yaş
A2: 30-39 Yaş
A3: 18-29 Yaş
B. Diğer Gruplar
B1: 40-49 Yaş Bireyler B2: 30-39 Yaş Bireyler B3: 18-29 Yaş Bireyler

A6: Cezaevleri
A7: Öğretmenler ve Öğretim Görevlileri A8: Gıda Sektörü
A9: Taşımacılık Sektörü

4. Aşama

Sırası Geldiği Halde Aşısını Zamanında Yaptırmayanlar

COVID-19 Aşısı Sonrası Gözlenen Yan Etkileri

Bugüne kadar COVID-19 aşılarına yönelik gerek yürütülen klinik çalışmalarda gerekse mevcut aşı uygulamalarında ciddi yan etkilere rastlanmamıştır. Aşılama sonrasında görülen yan etkiler sıklıkla hafiftir. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fakültesinde aşı sonrası yan etkilerin değerlendirildiği çalışmanın ara sonuçları yayınlanmıştır. Buna göre; Katılımcıların %27,3’ünde hafif bölgesel ya da genel yan etki bildirilmiştir. Ancak bu yan etkiler nedeniyle katılımcıların sadece %1,5’i bir sağlık kuruluşuna ayaktan başvurmuş ve bu hastaların da tümü taburcu edilmişlerdir. Geri bildirimde bulunanlarda hiçbir ciddi yan etki görülmemiştir. En sık görülen aşı bölgesine sınırlı yan etki %18,0 ile aşı bölgesinde ağrıdır. Bunu %1,8 ile kolda kas güçsüzlüğü izlemektedir. Bölgesel yan etkilerin yarısından fazlası ilk iki saatte; %80’ i ilk 6 saatte gözlenmiştir. En sık görülen genel (tüm vücudu etkileyen) yan etki ise %11,9 ile baş ağrısıdır. Bunu %9,5 ile kas-eklem ağrısı, %3,7 ile boğaz ağrısı izlemektedir. Genel yan etkilerin dörtte biri ilk iki saatte; %55’i ilk 6 saatte; %87’si ise 24 saatte gözlenmiştir.

 

KAYNAKLAR:

1. World Health Organization (WHO); COVID-19 - Landscape of novel coronavirus candidate vaccine development worldwide; https://www.who.int/publications/m/item/draft-landscape-of-covid-19-candidate-vaccines 2. Sağlık Bakanlığı COVID-19 bilgilendirme sayfası, https://covid19.saglik.gov.tr/

3. Hasöksüz M, Saraç F, Yıldırım M COVID-19: Virüsün özellikleri ve kökeni. Aktaș F, editör. COVID-19: Pandemi Dersleri. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. p.1-6.
4. COVID-19 Dashboard By The Center For Systems Science And Engineering (CSSE) At Johns Hopkins University (JHU); (21.02.2021); Https://Coronavirus.Jhu.Edu/Map.Html

5. Sağlık Bakanlığı Covıd-19 Așısı Bilgilendirme Platformu; https://covid19asi.saglik.gov.tr/ 6. Yılmaz Çiftdoğan D, Kara A. COVID-19: Güncel așı çalıșmaları. Aktaș F, editör. COVID-19: Pandemi Dersleri. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. p.70-4.
7. Șenol Ș, Eser E, Akçalı S, Özyurt B, Erbay Dündar P, Ecemiș T,Özer D, Gezginci M, Deniz G,Özkaya Y, Karadağ Yalçın F.Manisa Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fak. Hastanesi Sağlık Çalıșanlarında “CoronovaVac Așı Koruyuculuğu Çalıșması” ara sonuçları
8. Sağlık Bakanlığı.Așı Uygulanacak Grup Sıralaması;( 21.02.2021); https://covid19asi.saglik.gov.tr/TR-77707/asi-uygulanacak-grup-siralamasi.htm.